Publish Date: Sat, 21 Feb 2026 (18:15 IST)
Updated Date: Sat, 21 Feb 2026 (18:17 IST)
રાજસ્થાનના શેખાવતીના સીકર જીલ્લામાં સ્થિત છે. ખાટુ શ્યામજી અહીં બિરાજમાન છે. ખાટુનું શ્યામ મંદિર ખૂબ જ પ્રાચીન છે. દર વર્ષે ફાલ્ગુન મહિનાની શુક્લ ષષ્ઠીથી 12 મી તારીખ સુધી અહીં મેળો ભરાય છે. શ્યામ બાબાના ગુણગાન ગાનારા ભક્તો માત્ર રાજસ્થાન અને ભારતમાં જ નહીં પરંતુ વિશ્વના દરેક ખૂણામાં હાજર રહે છે. ચાલો જાણીએ કે બાબા ખાટુ શ્યામજી કોણ છે અને તેમની વાર્તા શું છે.
ખાટુ શ્યામજી કોણ છે: ખાટુ શ્યામજી ભગવાન કૃષ્ણના કલિયુગ અવતાર છે. મહાભારતમાં ભીમના પુત્ર ઘટોત્કચ અને ઘટોત્કચના પુત્ર બર્બરિક હતા. બર્બરિકને બાબા ખાટુ શ્યામ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમની માતાનું નામ હિડિમ્બા છે.
ખાટુ શ્યામજીની કથા/સ્ટોરી : બાર્બરિક વિશ્વનો શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધારી હતો. બર્બરિક માટે ત્રણ તીર પૂરતા હતા, જેનાથી તે કૌરવો અને પાંડવોની આખી સેનાનો નાશ કરી શકતો હતો. યુદ્ધભૂમિ પર, ભીમનો પૌત્ર, બાર્બરિક, બે છાવણીઓ વચ્ચેના ભાગમાં એક પીપળાના ઝાડ નીચે ઊભો રહ્યો અને જાહેર કર્યું કે તે હારનાર પક્ષ તરફથી લડશે. આ ઘોષણાથી કૃષ્ણ ગભરાઈ ગયા.
જ્યારે અર્જુન અને ભગવાન કૃષ્ણ ભીમના પૌત્ર બાર્બરિક સમક્ષ તેમના બહાદુરીના પરાક્રમને જોવા માટે હાજર થયા, ત્યારે બાર્બરિકે પોતાની બહાદુરીનું એક નાનું પ્રદર્શન કર્યું. કૃષ્ણે કહ્યું, "એક જ તીરથી આ વૃક્ષના બધા પાંદડા વીંધી નાખો, અને હું સ્વીકારીશ." બાર્બરિકે પરવાનગી લઈને ઝાડ તરફ તીર છોડ્યું.
જેમ જેમ તીર એક પછી એક પાંદડા વીંધી ગયું, એક પાંદડું તૂટી ગયું અને પડી ગયું. કૃષ્ણે તેનો પગ પાંદડા પર મૂક્યો, તેને છુપાવવાની આશામાં. જોકે, બધા પાંદડાઓ વીંધી નાખતું તીર કૃષ્ણના પગ પાસે અટકી ગયું. પછી બાર્બરિકે કહ્યું, "પ્રભુ, તમારા પગ નીચે એક પાંદડું છે. કૃપા કરીને તમારો પગ દૂર કરો, કારણ કે મેં તીરને ફક્ત પાંદડા વીંધવાનો આદેશ આપ્યો છે, તમારા પગ નહીં."
આ ચમત્કાર જોઈને, કૃષ્ણ ચિંતિત થઈ ગયા. ભગવાન કૃષ્ણ જાણતા હતા કે બાર્બરિક, તેની પ્રતિજ્ઞાથી, હારનાર પક્ષ લેશે. જો કૌરવો હારતા દેખાય, તો તે પાંડવો માટે સંકટ પેદા કરશે, અને જો પાંડવો બાર્બરિક સામે હારતા દેખાય, તો તે તેમનો પક્ષ લેશે. આ રીતે, તે એક જ તીરથી બંને પક્ષોની સેનાઓનો નાશ કરશે.
પછી, ભગવાન કૃષ્ણ, બ્રાહ્મણના વેશમાં, સવારે બાર્બરિકના છાવણીના દરવાજા પર પહોંચ્યા અને ભિક્ષા માંગી. બાર્બરિકે કહ્યું, "માગ, બ્રાહ્મણ! તારે શું જોઈએ છે?" બ્રાહ્મણના વેશમાં કૃષ્ણે કહ્યું, "તું આપી શકતો નથી." પરંતુ બાર્બરિક કૃષ્ણના ફાંદામાં ફસાઈ ગયો, અને કૃષ્ણે તેનું માથું માંગ્યું.
બાર્બરિકે સ્વેચ્છાએ પોતાના દાદા, પાંડવોના વિજય માટે પોતાનું માથું આપ્યું. બાર્બરિકના બલિદાનને જોઈને, દાન પછી, ભગવાન કૃષ્ણે બાર્બરિકને કલિયુગમાં પોતાના નામે પૂજાય તેવું વરદાન આપ્યું. આજે બાર્બરિકને ખાટુશ્યામ તરીકે પૂજવામાં આવે છે. કૃષ્ણે જ્યાં માથું મૂક્યું હતું તે સ્થાન ખાટુ કહેવાય છે.
જાણો ખાટુ શ્યામ વિશે કેટલીક અજાણી વાતો
1 . ખાટુ શ્યામ એટલે માતા શૈવ્યમ પરાજાત:, જેનો અર્થ થાય છે પરાજિત અને નિરાશ લોકોને શક્તિ આપનાર.
2. ખાટુ શ્યામ બાબા વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધારી છે, અને તેમનાથી મહાન ભગવાન રામ જ માનવામાં આવે છે.
3. ખાટુ શ્યામનો જન્મ દિવસ દર વર્ષે કાર્તિક મહિનાના શુક્લ પક્ષની દેવુથાની એકાદશી પર ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉજવવામાં આવે છે.
4. ખાતુનું શ્યામ મંદિર ખૂબ જ પ્રાચીન છે, પરંતુ હાલના મંદિરનો શિલાન્યાસ 1720 માં કરવામાં આવ્યો હતો. ઇતિહાસકાર પંડિત ઝાબરમલ્લ શર્માના મતે, આ મંદિર ૧૬૭૯માં ઔરંગઝેબની સેના દ્વારા નાશ પામ્યું હતું. તે સમયે મંદિરની રક્ષા માટે ઘણા રાજપૂતોએ પોતાના જીવનું બલિદાન આપ્યું હતું.
5. ખાટુ શ્યામ મંદિર સંકુલમાં બાબા ખાતુ શ્યામનો પ્રખ્યાત મેળો યોજાય છે. આ મેળો હિન્દુ મહિના ફાલ્ગુનના શુદ્ધ પખવાડિયાના છઠ્ઠા દિવસથી હિન્દુ મહિના ફાલ્ગુનના બારમા દિવસ સુધી યોજાય છે. એકાદશી એ મેળાનો ખાસ દિવસ છે.
6. બાર્બરિકા દેવીનો ભક્ત હતો. દેવીના આશીર્વાદ રૂપે, તેને ત્રણ દિવ્ય તીર મળ્યા જે તેમના લક્ષ્યને વીંધીને તેની પાસે પાછા ફરતા. આનાથી બાર્બરિકા અજેય બન્યો.
7. બાર્બરિકા તેના પિતા ઘટોત્કચ કરતાં વધુ શક્તિશાળી અને અગમ્ય હતો.
8. એવું કહેવાય છે કે જ્યારે ભગવાન કૃષ્ણએ બાર્બરિકાનું માથું માંગ્યું, ત્યારે બાર્બરિકા આખી રાત ભજન કરતા રહ્યા. ફાલ્ગુનના શુક્લ પક્ષના બારમા દિવસે, તેમણે સ્નાન કર્યું અને પૂજા કરી. ત્યારબાદ તેમણે પોતાના હાથે તેમનુ માથું કાપીને ભગવાન કૃષ્ણને દાન કર્યું.
9. માથું દાન કરતા પહેલા, બાર્બરિકા મહાભારત યુદ્ધ જોવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. ભગવાન કૃષ્ણએ તેનું માથું એક ઉચ્ચ સ્થાન પર મૂક્યું અને તેને દર્શન આપવા માટે દર્શન આપ્યું.
10. યુદ્ધ પછી, જ્યારે પાંડવો વિજયનો શ્રેય કોને આપવો તે અંગે ચર્ચા કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ભગવાન કૃષ્ણએ કહ્યું કે ફક્ત બાર્બરિકાનું માથું જ આ નક્કી કરી શકે છે. ત્યારે બાર્બરિકે કહ્યું કે યુદ્ધમાં ભગવાન કૃષ્ણના સુદર્શનનો ઉપયોગ બંને પક્ષે થયો હતો અને દ્રૌપદી મહાકાળીના રૂપમાં લોહી પી રહી હતી.
11 . અંતે, ભગવાન કૃષ્ણે વરદાન આપ્યું કે કળિયુગમાં, તમારી પૂજા મારા નામે થશે અને ફક્ત તમારું સ્મરણ કરવાથી ભક્તોનું કલ્યાણ થશે.
12 . સ્વપ્ન દર્શન પછી, ખાટુ ધામ સ્થિત શ્યામ કુંડમાંથી બાબા શ્યામ પ્રગટ થયા અને ભગવાન કૃષ્ણ શાલિગ્રામના રૂપમાં મંદિરમાં દર્શન આપે છે.
